Bestia, która jest w nas - człowiek i szympans

Różni nas tak niewiele – jedynie 1,6% genów. Jesteśmy bliżej spokrewnieni niż szczury i myszy. Może warto przyjrzeć się naszemu kuzynowi, żeby wiedzieć, kim jesteśmy, skąd przychodzimy, co jest w nas ludzkie, a co zwierzęce. I czego możemy się od niego nauczyć o nas samych. 

Człekokształtne Shutterstock.com
Lata temu przeczytałem „Cienie zapomnianych przodków” – książkę, której współautorem był wspaniały, nieżyjący już Carl Sagan. Doprawdy, gdyby Sagan był Twoim nauczycielem w liceum, porzuciłbyś plany studiowania prawa czy inżynierii i czym prędzej złożyłbyś papiery na antropologię lub astronomię...

REKLAMA

W „Cieniach” Sagan cofa się o miliony lat, aby zbadać, dlaczego jesteśmy tacy, jacy jesteśmy. „My, ludzie, jesteśmy jak nowo narodzone dziecko pozostawione na progu – pisał. – Bez żadnej notatki wyjaśniającej, kim jesteśmy, skąd pochodzimy, jaki odziedziczyliśmy zestaw atrybutów i kim byli nasi poprzednicy”.

Sagan skupił się na szympansach, z którymi dzielimy 98,6 proc. naszego DNA. Jesteśmy tak blisko spokrewnieni, jak konie i osły, a bliżej niż myszy i szczury. Żeby było jasne, nie wyewoluowaliśmy z szympansów: linie naszych wspólnych przodków rozdzieliły się 4-8 milionów lat temu. Są jednak tak blisko spokrewnione z nami, że musimy mieć wiele wspólnych cech. Pod warstwą eleganckiego lakieru kodeksów i norm cywilizacyjnych, języka i wrażliwości, czym właściwie różnimy się od szympansów? Choć może warto zapytać: czego możemy się od nich nauczyć, co może pomóc nam stać się lepszymi ludźmi?

Dzika siła

„Jesteś wyższy i cięższy od przeciętnego szympansa płci męskiej, który (stojąc na dwóch nogach) ma mniej niż 150 cm wzrostu i około 50 kg. Prawdopodobnie też prześcignąłbyś go w biegu. Ale jeśli chodzi o siłę górnej części ciała, szympans Cię pokona. Są one około 1,5 razy silniejsze niż ludzie, ponieważ mają więcej szybkokurczliwych włókien mięśniowych. A weźmy pod uwagę, że szympansy nie są najsilniejszymi małpami. To porównanie świadczy o tym, że to my jesteśmy słabeuszami – mówi Zarin Machanda, prymatolog z Tufts University, który spędził prawie 20 lat na badaniu dzikich szympansów w ugandyjskim Parku Narodowym Kibale.

– Przechodząc do życia na dwóch nogach, straciliśmy siłę górnej części ciała, podczas gdy dla szympansa, spędzającego 50% swojego życia na drzewach, kołysząc się i wisząc, była priorytetem” – dodaje Machanda. My wzmocniliśmy dolne kończyny dzięki upodobaniom naszych przodków do polowań i migracji.

 „Nasza fizjologia ewoluowała w odpowiedzi na konieczność pokonywania około 15 km dziennie – mówi Alison Behie, szefowa Wydziału Antropologii Biologicznej w Australian National University. – Teraz większość z nas prowadzi siedzący tryb życia, co stwarza wiele problemów zdrowotnych, podczas gdy małpy człekokształtne żyją w bardzo podobnym środowisku do tego, w którym ewoluowały”.

REKLAMA

REKLAMA

ewolucja Shutterstock.com

Dietetyczne IQ

Małpy jedzą mądrze. „Są naprawdę dobre w tak zwanym równoważeniu składników odżywczych, czyli utrzymywaniu zawsze tej samej proporcji węglowodanów, tłuszczów i białka” – mówi Behie. I szympansy się nie objadają. Kiedy grupa spotyka drzewo uginające się od dojrzałych fig, jest to czas na imprezę. Wszystkie się najedzą, ale wiedzą, kiedy przestać – nie zjedzą wszystkich owoców. To sugeruje, że nie jedzą dla czystej przyjemności. Mając przed sobą pudełko słodyczy my, ludzie, nie zawsze potrafimy się powstrzymać. Dieta szympansów składa się w około 90% z roślin. Kiedy jednak dokonują zabójstwa, mięso jest pożerane łapczywie i bez przyzwoitości.

REKLAMA

„One kompletnie nie mają współczucia – podsumowuje Machanda. – Widziałem, jak łapią inne małpy i zaczynają je zjadać, kiedy jeszcze zwierzę jest żywe. Mózg, worek mosznowy, płód: od tego szympansy zaczynają swoją ucztę”.

Możesz poczuć odrazę, ale tylko dlatego, że my, ludzie z Zachodu, jesteśmy przyzwyczajeni do tego, że mięso serwuje się u nas w sposób, który maskuje jego rzeczywiste pochodzenie. Wrażliwość jest w dużej mierze kwestią kulturową, a nie biologiczną częścią bycia człowiekiem. Szympansy nie mają takich zahamowań. Po prostu jedzą z instynktownym poczuciem, że mięso narządów wewnętrznych jest znakomitym źródłem witamin i minerałów.

Dzięki swojej aktywności i czystej diecie szympansy są niesłychanie fit. Nie znajdziesz na wolności otyłego naczelnego, nie zapadają też na choroby serca. To, co ostatecznie ich zabija, to epidemie dróg oddechowych, przemoc między grupami lub starcia z samochodami. Z kolei szympansy przebywające w niewoli lub mające dostęp do resztek ludzkiego pożywienia umierają wolniej, ale bardziej boleśnie. Są także podatne na choroby serca i cukrzycę.

REKLAMA

Relacje z innymi samcami

Samce szympansów są nienasycone. Chcą seksu nieustannie, a samice raczej im nie odmawiają. Uprawiają seks około 12 razy dziennie, a oprócz seksu z samicami samce często się masturbują. Co kryje się za tym ich szalejącym libido? Eksperci uważają, że ma to związek z konkurencją między samcami czy też z ich plemnikami, których „produkcją” zajmują się niesłychanie duże jądra.

REKLAMA

To pozwala im utrzymać znacznie wyższy poziom produkcji nasienia w porównaniu z ludźmi. Możesz zazdrościć szympansom libido, ale musisz przyznać, że takie podejście do seksu w świecie ludzi rozwaliłoby każde społeczeństwo w błyskawicznym tempie.

Jak wygląda natomiast więź z kumplami? Mężczyźni i szympansy zawierają przyjaźnie w podobny sposób i podobnie rozluźniają te więzy w starszym wieku. Świadomi upływającego czasu, zaczynamy pozbywać się kumpli, których uważamy za wyczerpujących emocjonalnie. „Biorąc pod uwagę, że szympansy i ludzie zmieniają swoje relacje społeczne w ten sam sposób, może to sugerować, że te zmiany są częścią naturalnego procesu” – mówi Machanda.

Dodaje, że zachęcanie starszych facetów do utrzymywania kontaktów czy nawiązywania nowych znajomości może nie być dobrym pomysłem. Więzi szympansów są silne, chociaż w porównaniu z ludzkimi istnieje wyraźniejszy element kalkulacji. „Kiedy następuje zmiana w hierarchii, doprowadza to do zerwania niektórych relacji – wyjaśnia Machanda.

– Te przyjaźnie nie są dokładnie takie, jak te ludzkie, które trwają bez względu na wszystko. Szympansy czerpią korzyści z tych związków, a kiedy pojawia się nowy samiec alfa, inne samce najwyraźniej kombinują: »OK, kto teraz będzie dobrym sprzymierzeńcem? Z kim warto spędazć czas?«”. Czy my, ludzie, tak kalkulujemy? Myślimy o sobie, że nie, ale popatrzmy jeszcze raz...

Polityka

W świecie ludzkim, w polityce, na szczyt pną się zarówno kompetentni i przyzwoici ludzie, jak i typy spod ciemnej gwiazdy. To samo dotyczy społeczności szympansów. „W Parku Narodowym Kibale niektóre samce alfa były despotami, prawdziwymi tyranami rządzącymi żelazną pięścią, a inne były naprawdę miłe” – opowiada Machanda. Despoci są więksi fizycznie, podczas gdy milsi liderzy polegają na relacjach i przyjaźniach, aby utrzymać władzę.

Są też szympansy, które wydają się dobrze nadawać na przywódcę, ale wcale nie dążą do tego – chyba uważają, że są lepsze rzeczy do roboty. W stabilnych demokracjach ludzie mogą usuwać nieudanych przywódców przy urnie. Nieudane samce alfa same raczej nie rezygnują i trzeba ich obalić w walce. Ludzka polityka wygląda chyba lepiej, chociaż z drugiej strony jest wiele krajów, o których trudno to powiedzieć...

REKLAMA

REKLAMA

Piękny umysł

Naukowcy próbowali wskazać definiującą cechę, która odróżnia ludzi od małp. Wiele proponowanych różnic – taniec, współpraca, gra wstępna, samoświadomość – jest raczej kwestią stopnia niż natury. Dysponujemy mową, która pozwala nam rozstrzygać wszelkiego rodzaju różnice słowami, a nie bitwą. Chociaż szympansy nie potrafią mówić, mogą nauczyć się języka migowego. Pozostawione same sobie, używają wokalizacji o różnych częstotliwościach, co jest formą języka. Ludzie tworzą wynalazki ułatwiające życie, technologię.

REKLAMA

Ale szympansy też są wytwórcami narzędzi, na przykład patyczków do wyciągania termitów z kopca. Cóż, my robimy smartfony, maszyny do rezonansu magnetycznego i statki kosmiczne. Tyle że warto mieć świadomość, iż Ty konkretnie nie wymyśliłeś żadnej z tych rzeczy. Gdyby rzucić nas na bezludną wyspę, większość nie potrafiłaby zrobić młotka, nie mówiąc już o tosterze czy płaskim ekranie.

Przemoc i nadzieja

Szympansy są zazdrosnymi, samolubnymi ksenofobami i podżegaczami wojennymi. „Ich świat to przemoc” – zapewnia Machanda. Nawet wewnątrz własnej społeczności szympansy dopuszczają się krwawych aktów przemocy. Nie postrzegają innych małp, czy nawet członków ich własnej grupy, jako zasługujących na jakieś względy moralne. Mogą heroicznie bronić własnego potomstwa, ale nie okazują najmniejszego współczucia młodym innych gatunków. Machanda widzi w nas nadzieję: żaden inny gatunek nie dorównuje nam dobrocią, współczuciem i empatią.

„Te cechy zostały naturalnie wytworzone w ludzkich grupach dlatego, że sukces reprodukcyjny zależał od tego, ilu ma się przyjaciół” – wyjaśnia. Globalizacja, wolny handel, dobroczynność, różnorodność, humanitarna polityka azylowa – to dowody na to, że możemy wznieść się ponad pierwotne instynkty. Niektórzy uważają, że jesteśmy więźniami naszych genów, że nie ma wolnej woli. Ale my nie jesteśmy robotami: możemy zmieniać się, uczyć i tworzyć coraz lepsze społeczeństwa. I to chyba zasadniczo różni nas od małp.

Zobacz również:
Witamina D często przedstawiana jest jako suplement kluczowy dla osób trenujących. Czy tak jest w rzeczywistości? Zapytaliśmy eksperta. 
ZOBACZ WIĘCEJ

Komentarze

 
DODAJ KOMENTARZ
REKLAMA